Istorija

Proces naseljavanja slovenskih plemena u južne priobalne krajeve Balkana je počeo u vremena Vikinga i vladaine Vizantije u šestom vijeku. Slovenska država Duklja (nazvana po imenu rimskog grada Duklja, koji se nalazi nedaleko od današnje Podgorice) je bila osnovana na početku VII vijeka na teritoriji bivše rimske provincije Prevalis, u granicama i pod formalnom upravom Vizantijske imperije.

Sa pojavom Slovena demografija i struktura državnosti Prevalisa su pretrpjeli radikalne izmjene. Duklja se nalazila na kompaktnoj, izolovanoj teritoriji u reonu u bazena Skadarskog jezera, okružena planinskim lancima. Tom regionu je bilo suđeno da postane baza daljeg socijalno - političkog i državnog razvoja Crne Gore, koji je u suštini predstavljao mnogovjekovnu borbu za nezavisnost i autonomiju. Ta je borba postala najistaknutija karakteristika postojanja crnogorskog naroda.

Naselivši Balkan, Sloveni su primili hrišćanstvo, što je uticalo na njihovu etničku, kulturnu i političku integraciju sa rimljanima, ilirima i drugim ne slovenskim stanovništvom. Pravi podaci o Duklji i njenim vladarima su malobrojni, do dolaska na vlast kneza Vladimira (kraj X vijeka). Legenda o knjazu Vladimiru i njegovoj mučeničkoj smrt je opisana u «Ljetopisu Popa Dukljanina» od XII vijeka, kao i u narodnim predanjima i očuvana je u savremenim religioznim obredima. U vrijeme vladavine Vojislava – nećaka Vladimira, Duklja je održala veliku pobjedu nad vizantijskom armijom kod grada Bara 1042. godine, što je dovelo do daljeg jačanja njenih pozicija. Ta je pobjeda natjerala vizantijskog imeratora da sa Vojislavoim sinom Mihajlom zaključi mir. Tako je Duklja prva od svh balkanskih zemalja dobila suverenitet i postala nezavisna od Vizantije. Približno od tada zemlja se počinje zvati Zeta – taj je naziv postepeno zamijenio pređašnji iz vizantijskih izvora.

1077 godine Mihajlo je dobio «blagoslov na carstvo» od rimskog pape Grigorija VII, i Zeta je bila proglašena kraljevinom. Njegov nasljednik Bodin (1083 – 1101 god.) nastavio je borbu sa vizantijskom vlašću na Balkanu i za vrijeme njegove vladavine teritorija i uticaj Zete su se proširili na susjednu Rašku, Bosnu i Bugarsku.

Poslije smrti posljednjeg vladara iz dinastije Vladimira (nazvanih Vojislavići) počela je borba za vlast, što je Vizantija iskoristila i 1185. godine Zeta je bila pripojena srpskoj oblasti Raška, koja se nalazila pod vizantijskom upravom. Pri tom su bili uništeni svi primorski gradovi, osim Kotora. Srpska dinastija Nemanjića, koja je upravljala Raškom, u sastavu svoje «Kraljevine Doklecije i Dalmacije», nije izmijenila državno urđenje, koje su stvorili njeni predhodnici. Za vrijeme vladavine dinastije gradili su se putevi iz primorja u Srbiju, razvijala se tgovina i zanatstvo, što je uticalo na suštinski progres i razvoj primorskih gradova. Posebnu ulogu u trgovini zemalja Balkanskog poluostrva sa Italijom igrao je Kotor.

U drugoj polovini XIV vijeka Zeta postaje nezavisna od centralne vlasti Srbije i nastavlja da postoji kao samostalna feudalna država, prvo pod upravom Balšića, a potom Crnojevića. Balšići su suštinski raširili teritoriju svoje države, vodeći stalno ratove, kako sa svojim susjedima – albanskim, bosanskim i srpskim feudalcima, tako i sa Venecijom i Turskom, koje su jačale. Sa jačanjem vlasti Crnojevića, Zeta (ili Crna Gora – taj se naziv pojavio za vrijeme njihove vladavine) je postala zemlja, čiji je državni sistem predstavljao simbiozu feudalnog i rodovsko – plemenskog uređenja. U tom periodu su se pojačali napadi Turaka. Teritorija zemlje se smanjila, stanovništvo je odstupilo prema planini Lovćen. Za novi glavni grad umanjene zemlje Ivan Crnojević je odabrao Cetinje, gdje je sagradio svoj dvorac i manastir. Cetinju je bilo suđeno da postane državni i duhovni centar Crnogoraca, koji ih je podržavao u borbi za slobodu tokom dugih predstojećih pet vijekova.

Uz finansijsku pomoć sina Ivana Crnojevića – Đurađa, u Cetinju je počela da radi prva južnoslovenska štamparija. 1493 godine je bilo odštampano pet crkvenih knjiga na ćirilici.

Poslije kratkog carstvovanja Đurađa, zemlja je pala pod vlast Turaka (1496 godine). Od 1513 godine Crna Gora je izdvojena kao posebna administrativno-teritorijalna jedinica u sastavu Osmanske imperije, sa visokim stepenom autonomije, imala je svoju vladu, sudske organe i stalnu armiju. Тakvo stanje se održavalo do Kandijskog rata (1645. – 1669. godine), poslije koje je teritorija oko planine Lovćen ponovo dobila potpunu nezavisnost.

Vrhovna vlast, kako duhovna, tako i svjetovna, je pripdala cetinjskim vladikama. Oragani vlasti su bili Opšti crnogorski sabor i Savjet plemenskih starješina. Na nižem nivou vlast je bila predstavljena plemenskim savjetom. 1697 godine crnogorski sabor je za vladiku izabrao Danila I – prvog vladara dinastije Perovića. Danilo je počeo organzovanu borbu za političko i religiozno ujedinjenje zemlje, koje je bilo podrivano međuplemenskim konfliktima i islamizacijom stanovništva, koju su Turci sprovodili u pograničnim oblastima. 1712. godina je u istoriju crnogoskog naroda ušla kao godina jedne od najvećih pobjeda armije nad bosanskm vezirom Ahmed-pašom u bitci na Carevom Lazu.

Ujedinjena staranjem vladike Petra I Petrovića (1784 - 1830 god.), koga mnogi smatraju najeminentnijom figurom u crnogorskoj istoriji, zemlja je krenula na put ojačanja svog suvereniteta. Poslije niza velikih pobjeda nad značajno mnogobrojnijom turskom armijom, 1796 godine uticaj Turske je bio ograničen i Crna Gora je defacto postala nezavisna država. U zasluge Petra Prvog takođe se ubraja i prevzilaženje teške unutrašnje krize: оn je objedinio crnogorske klanove, ostvario jake veze sa žiteljima priobalnog dijela, koji su bili pod okupacijom Austrije. On je izdao zakone kojima je obezbijeđen prelazak sa tradicionalne klanovske organizacije društva na uvođenje savremenih državnih institucija i metoda upravljanja.

Petar II Petrović Njegoš (1830 - 1851 godine), poznati pjesnik i filzof, bio je posljednji vladar koji je imao duhovnu i svjetovnu vlast. Za vrijeme svoje dvadesetogodišnje vladavine on je nastavio uspješni razvoj Crne Gore, oformivši organe sudske, administrativne i vojne vlasti. Na svojim putovanjima po Evropi Njegoš se srijetao sa mnogim političkim liderima, poznatim ljudima, sanovnicima, radio na formiranju pozitivnog spoljnopolitičkog imidža Crne Gore. Razgraničavanje sa Austrijom, koje je on uspio da sprovede 1814 godine dovelo je do priznavanja Crne Gore od strane vodećih svjetskih država, a priznatim granicama i teritorijom.

Nasljednik Njegoša – Danilo Petrović (1851 – 1860 god.) je bio prvi svjetovni vladar od vremena Ivana Crnojevića. U njegovo vrijeme je bilo oslobođen značajni dio bivših crnogorskih zemalja. Knez Danilo je takođe mnogo pažnje posvetio i ostvarivanju veza sa Zapadom. Poslije velike vojne pobjede nad Turcima na Grahovcu (1858 godine) i određivanja državnih granica Crne Gore, a koje su na Konstantinopoljskoj konferenciji priznale najveće zemlje svijeta, zemlja je službeno potvrdila svoj suverenitet.

Nikola Petrović (1860 - 1918 god.) je naslijedio tron u tenutku kada je u Evropi ponovo postalo aktuelno «istočno pitanje». Za vrijeme Istočne krize Crna Gora je održala pobjedu nad osmanskom vojskom u bitkama na Vučjem Dolu i na Fundini. Poslije tih pobjeda crnogorski političari su dostigli mnoge ciljeve, od kojih je jedan potpuno priznavanje zemlje na Berlinskom kongresu i vraćanje gradova Bar i Ulcinj (što je označavalo i izlazak na more), kao i gradova Podgorica, Nikšić i Kolašin. Na taj način Crna Gora je povećala svoju teritoriju, stanovništvo i dobila određena ekonomska poboljšanja. Pri tom su crnogorci pokazali ogromnu trpeljivost u odnosu na lokalno stanovništvo, te su mnogi muslimani i etnički albanci ostali da žive u Crnoj Gori i dobili sva građanska prava i slobode. Mnogi predstavnici tih grupa stanovništva su zauzeli visoke pozicije u organim državne vlasti i u vojsci.

Borba malog crnogorskog naroda, koji je jedini na Balkanu, uspio da uspješno odoli mnogovjekovnoj vladavini moćne Osmanske imperije, donijela mu je simpatije i podržku ostalog dijela Evrope. 1910 godine, sjetivši se Papskog blagoslova iz XI vijeka, knez Nikola se proglasio kraljem, a država se počela nazivati kraljevinom.

U prvi svjetki rat Crna Gora je stupila odmah po njegovom objavljivanju i ratovala je zajedno sa Srbijom na strani Antante, protiv Njemačke i njenih saveznika. Poslije poraza srpske armije Crna Gora je kapitulirala, a kralj Nikola je 6 januara 1916 godine napustio zemlju. Završetkom rata, pobjedom sila Antante, Srbi su postavili pitanje ujedinjena dviju država. 26 novembra 1918 godine takozvana «Velika narodna skupština Crne Gore» je donijela rješenje o sbacivanju kralja Nikole i dinastije sa prijestola. Oštru krtiku je izazvalo bjekstvo monarha i činjenica da je Mirko, sin Nikole, postao privremena marioneta u okupiranoj kraljevini. Tako je svrgnuta dinastija Petrović – Njegoš. Kralju i članovima njegove porodice je bio zabranjen dolazak u zemlju, otpor njegovih pristalica je surovo ugušen. Prvi put, za mnogovjekovnu istoriju, ime Crne Gore je nestalo sa političke karte Evrope, a zemlja je postala dio Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (od sredine 20-tih godina Kraljevina Jugoslavija).

Posljedni kralj Crne Gore umro je 16 februara 1921 godine u gradu Antibu na jugu Francuske. Sahranjen je u ruskoj crkvi grada San Rema. 1989 godine posmrtni ostaci kralja Nikole i kraljice Milene su 1. oktobra bili prevezeni i svečano sahranjeni na Cetinju.

Vlasti Jugosavije su pokušavale da uguše nezadovoljstvo mnogih Crnogoraca položajem u sastavu Kraljevine, putem izmjena administrativno-teritorijalne podjele regiona, formiranjem takozvaih banovina i uvođenjem dužnosti gubernatora - banova. Ipak, te mjere nijesu imale odgovarjući efekat i politički konflikti su postli još oštriji.

Odmah poslije početka Drugog svjetskog rata na zemlju je napala Italija. Za vrijeme rata 10% stanovništva Crne Gore je bilo ubijeno u borbi sa okupatorima i lokalnim nacionlističkim i fašističkim odredima. Slobodoljubivost crnogorskog naroda se odrazila za vrijeme oružanog narodnog ustanka 13 jula 1941 godine, koji je doprinio rayvoju antifašističkog pokreta u Jugoslaviji. Borba sa fašizmom za vrijeme Drugog svjetskog rata je Cnoj Gori omogućila da podigne svoj državni status i 1946 godine ona je postala jedna od šest republika socialističke jugoslovenske federacije.

Karakter unutrašnjeg političkog sistema federacije u ranom poslijeratnom periodu je konstitucione i pravne mogućnosti republika, uključujući i Crnu Goru, činio više formalnim nego realnim. Ali, 70-tih godina počinje proces značajne decentralizacije i demokratizacije, koji je ojačao pozicije republika. Ipak, poslije smrti Josipa Broza Tita, koji je u svojim rukama držao svu vlast u zemlji, nesposobnost i nespremnost republičkih lidera da počnu niz političkih reformi u zemlji i demokratskim putem riješe pitanje očuvanja ili raspada federacije, su doveli do toga da je Jugoslaviju zahvatio krvavi građanski rat, koji se početkom 90-tih završio otcjepljenjem Hrvatske, Slovenije, Makedonije, Bosne i Hercegovine.

1992 godine Crna Gora je zajedno s Srbijom obrzovla novu držvu – Saveznu Republiku Jugislaviju. Ali zbog nesuglasica među republikama SRJ je postojala svega oko 10 godina i bila je likvidirana 4 februara 2003 godine. Istog dana je proglašeno obrazovanje Državne zajednice Srbije i Crne Gore. Obadvije republike su postale nezavisne države, ali sa određenim ograničenjima. Oformljrni su zajednički parlament i vlada sa pet ministarstava: inostranih poslova, odbrane, ekonomije, međunarodnih ekonomskih odnosa, zaštite ljudskih prava i manjina. Mada je nesposobnost za život takvog obrazovanja bila jasna od samg početka, ono je postojalo tri godine (takvi su bili zahtjevi međunarodne zajednice pod predlogom «očuvanja stabilnosti na Balkanu») i kraj je bio potpuno logičan: 21 maja 2006. godine narod Crne Gore je na referendumu vratio nezavisnost svojoj zemlji.