Kultura

Kultura se u Crnoj Gori formirala tokom vijekova pod uticajem kako zapadne, tako i istočne civilizacije u vidu simbioze mnogih kulturnih tradicija u najširem smislu te riječi. Danas je u kulturnoj baštini Crne Gore sačuvano mnogo vrijednih arheoloških eksponata, spomenika pismenosti, umjetničkih tvorevina, koji omogućuju da se proslijedi sva istorija njenog razvoja. O unikatnosti kulturnog nasljeđa Crne Gore govori raznovrsnost arhitetonskih stlova, bogate muzejske kolekcije, arhivski materijali i fondovi biblioteka.

Prvi tragovi ljudskih naseobina na teritoriji Crne Gore datiraju iz paleolita. Dalji razvoj civilizacije se može pratiti od ranog kamenog vijeka do kasnog bronzanog i gvozdenog doba. Najinteresantnija, za svjetsku arheologiju, naselja su nađena u pećinama: Crvena Stijena, Bioče (kanjon rijeke Morače), Mališina pećina i Bakarna stijena (kanjon rijeke Ćehotine).

Duž obale i u nekim reonima u dubini priobalne oblasti u prvom vijeku naše ere su se počele pojavljivati rimske i ilirske naseobine, što potvrđuju ostaci zgrada na raskrsnicama glavnih puteva i duž njih (Risan, Budva, Akruvijum, Duklja). Arhitekturu i slikarstvo priobalnih oblasti Crne Gore karakteriše uticaj doromanskog, romanskog, gotskog stila i baroka. To se primjećuje kod ukrasa zgrada, u klesanom kamenu i slikarskim platnima.

Najveća količina sačuvanih kulturno – istorijskih spomenika je koncentrisana u oblasti Bokokotorskog zaliva, a najljepši primjer je sam grad Kotor, koji je unesen u spiskove svjetske kulturne baštine UNESCO-a. U samom gradu, zahvaljujući monumentalnosti i ljepoti arhitekture, se izdvaja katolički sabor Svetog Tripuna. Duž cijelog kotorskog zaliva nalazi se mnogo religioznih objekata, od kojih mnogi predstavljaju vrhunac arhitektonske umjetnosti, kao što je, na primjer, pravoslavni manastir Savina.

Na Skadarskom jezeru se nalazi neobični kompleks manastira, koji su podignti u vrijeme vladavine dinastije Balšića na malim ostrvima - Beška, Moračnik, Starčevo, Kom, Vranjina, kao i tvrđave Žabljak Crnojevića i Lesendro.

Vizantijski uticaj u arhitekturi i slikarstvu, kao i u slikanju fresaka, naročio se odražava u manastirima unutar zemlje. Na primjer – poznate freske žitija Svetoga Ilije iz manastira Morača – jedan su od najljepših obrazaca likovne umjetnosti na Balkanu XIII vijeka. Pivski manastir je poznat po svom ikonostasu, neprocjenjive vrijednosti. Takođe treba pomenuti manastir, smješten visoko u planinama, Ostrog – kulturni i duhovni centar Crne Gore.

Kada je veći dio zemlje potpao pod vlast Turaka, lokalne tradicije su se tijesno preplele sa islamskom kulturom. O tome svjedoče kako spomenici kultne arhitekture (minaret Husein paše Boljanića u Pljevljima), tako i obične (kuća prvka Redžepagića u Plavu).

U drugoj polovini XII vijeka su bili stvoreni unikatni spomenici pismenosti, kao što su Ljetopis Popa Dukljanina i Miroslavovo Jevanđelje, koji se odlikuju neobičnim ukrasima i prelijepom orfografijom. Dva vijeka kasnije se pojavljuje još jedna knjiga, koja se izdvaja svojom ljepotom i istorijskim značajem – Jevanđelje Divoša. Gorički zbornik je još jedan važan dokaz razvoja literarne tradicije. On se pojavio 1441 - 42 godine i sadrži prepisku Jelene Balšić i njenog duhovnika Nikona Jerusalimskog, koji je i sastavio ovu knjigu.

Razvoj književnosti, koji je počeo u XII vijeku, prostim prepisivanjem tekstova i zatim se nastavio stvaranjem novih djela, u XV vijeku je doveo do novog kulturnog događaja – pronalaska štamparskih mašina i početka štampanja knjiga. Zasluga za ostvarivanje ovog revolucionarnog pronalaska pripada vladaru Crne Gore Đurađu Crnojeviću i velikom majstoru štamparskog zanata – jeromonahu Makariju. Štamparija Crnojevića je bila prva na Balkanu i u suštini, prva kod svih slovenskih država. 1493. godine, trideset osam godina poslije pojavljivanja poznate Biblije Johana Gutenberga, u obodskoj tipografiji je bila odštampana prva knjiga «Ohtoih prvoglasnik».

Izvanredne štamparske tradicije Crne Gore su se nastavile u radovima Božidra Vukovića – Podgoričanina, koji je za svoje vodeće zasluge u štamparstvu (a bavio se njime od 1519 godine do svoje smrti 1539 godine), bio nazvan «štamparski knez». Njegovo djelo je nastavio sin - Vićenco Vuković. On je usavršio štampariju svog oca. Radovi oca i sina Vukovića su vezani za Veneciju koja je, kao veliki kulturni centar Evrope, imala jak uticaj na kulturu Crne Gore u periodu između XVI-XVII vjeka. Između ostalog, treba napomenuti, da je pionir u štamparstvu Venecije bio Sloven, Andrija Paltašić iz Kotora, koji se sada nalazi na teritoriji Crne Gore.

Najpoznatije ime kulturnog života Crne Gore XVII vijeka je poeta i doktor bogoslovije Andrija Zmajević. Poslije toga, kad ga je Papa Kliment Х imenovao za episkopa grada Bara i primasa Kraljevstva Srpskog, Zmajević je, koristeći svoj diplomatski talenat, uspio da stvori dobrosusjedske odnose između pravoslavnih (od kojih je i poticao), katolika i turaka. To je postalo istorijski primjer religiozne, etničke i kulturne trpeljivosti.

Najveći polet književnost ove zemlje je doživjela u djelima Petra Prvog i Petra Drugog Petrovića (Njegoša). Cijela dinastija Petrovića je vladala «armijama i perima». Kulturni i politički centar Crne Gore epohe Petrovića postaje grad Cetinje. I danas je Cetinje, službeno, glavni gad Crne Gore. Grad je u potpunoti sačuvao svoj istorijski oblik i u suštini predstalja muzej pod otvorenim nebom. Među njegovim arhitektonskim spomenicima treba izdvojiti rezidenciju Njegoša – Cetinjski manastir, koji zajedno sa njegovim muzejskim kompleksom čini značajnu umjetničko – istorijsku riznicu zemlje.

Krajem XIX vijeka, u periodu potpune konsolidacije crnogorske države na Cetinju je bilo izgrađeno mnogo ekskluzivnih objekata: dvorac kralja Nikole (1867 godine), ruska, francuska, srpska, britanska, austro-ugarska, turska i druge ambasade, dvorac prestolonasljednika (Plavi dvorac), Zetski dom (pozorište), Vladin dom i drugi.

Prva polovina dvadesetog vijeka je u književnost zemlje donijela nove avangardne struje. Posebno treba pomenuti pjesnike tog vremena, kao što su Risto Ratković, Radovan Zogović. Od prozaika, najinteresantnija figura je Mihajlo Lalić, koji je u svojim romanima opisivao nemirni istorijski period u zemlji za vrijeme Drugog svjetskog rata. Slikari su u Crnoj Gori pratili savremene svjetske trendove u oblasti likovne umjetnosti. Pretačući bogatstvo boja i prirodne ljepote svoje zemlje u simboliku apstrakcionizma, ti su slikari stvarali djela, koja su stekla svjetsko priznanje. Djela Petra Lubarde, Mila Milutinovića, Dada Đurića, Branka Filipovića – Fila, Voja Stanića su izlagana u najvećim svjetskim galerjama i nalaze se u kolekcijama mnogih poznatih muzeja.

Pozorišni život Crne Gore je začet od trenutka izgradnje Zetskog doma na Cetinju 1888 godine. U to vrijeme su pod istim krovom bili smješteni pozorište, muzej i arhiv. Dalji razvoj pozorišnog života se odvijao pod patronatom države. Interesantna je činjenica da je u Crnoj Gori 50-tih godina radilo pet profesionalnih pozorišta: na Cetinju, u Podgorici, Nikšiću, Kotoru i Pljevljima. U to vrijeme je Crna Gora bila na prvom mjestu u Evropi po broju pozorišta po glavi stanovnika.

Poslije Drugog svjetskog rata, u zemlji se burno razvijala filmska umjetnost. Crna Gora je po mnogo čemu unikatna zemlja za razvoj filma, imajući u vidu da je prirodna studija za snimanje akcionih filmova. I savremena kultura Crne Gore, koja se razvija u okruženju takve nadahnjujuće prirode, daje mnoge interesantne struje i pojave. To nam dozvoljava da smatramo, da zemlja ima sve šanse da nađe svoju nišu u opštim svjetskim kulturnim procesima.